Геше Цультим Таи
башкының тайылбыры 

Будданың дөрт мага-боду

Күнчен Ринпочениң бижээни “Праджняпарамита” номунуң 8 дугаар эгезиниң сайгарылгазында свабхавива- кая, дхармакая, самбхогакая, нирманакая, - Будданың дөрт мага-бодун бижээн.

Майдыр Башкы “Оруктуң каасталгазы” деп номунда Будданың долу-бүдүн мага-бодунуң дөрт аңгы шынар- хевирин чугаалап турар. Будданың мага-бодунуң шынар- хевири дес-дараалаштыр тыптып келген. Баштай – свабхавивакая, оон – дхармакая, самбхогакая, нирманакая.

1. Будданың мөңге сагыш-сеткилиниң арыг шынары тыптып келир, ону бойдус мага-боду, свабхавивакая дээр.

2. Будданың мерген угааны, дхармакая. 

3. Будданың чиңгине мага-боду азы Будданың өскелерге дуза чедирер мага-боду азы Махаяананың Өөредиин долузу- биле боттандырыпкан мага-боду, самбхогакая. 

4. Будданың хуулган мага-боду тыптып келир, нирманакая ол.

Майдыр Башкы “Оруктуң каасталгазы” деп номунда 8 дугаар эгеде чүнү чугаалап турарыл?

1. Свабхавивакая – Будданың бойдус мага-боду.

2. Дхармакая – Будданың мерген угааны. 

3. Самбхогакая – Будданың чиңгине мага-боду. 

Огмин оранында саадап олурар, ыдыктыг деңнел четкен Бодхисаттваларга (бедик деңнелдиг амылыг амытаннарынга) Өөредиг бээр шынарлыг Будданың чиңгине мага-боду. Ону тайылбырлап турар үеде, Будданың 32 улуг буянныг демдектер болгаш 80 бичии буянныг демдектерин чугаалап турар. 80 бичии буянныг демдектери 32 буянныг демдектерниң иштинче кирип турар.

1. Нирманакая – Будданың хуулган мага-боду.

Нирманакаяны чугаалап турар үеде бүгү амылыг амытаннарга дузалажыр дээштиң, бүгү ораннарже чаттыла берген мага-бодун, оон ол мага-боду-биле Будданың 27 буянныг үүлезин тайылбырлаар.

Будданың дөрт мага-бодун билип алырының ажык- дузазы чүдел?

Буддадан Авырал-Камгалал дилээри дээрге Будданың шынарларын билип тургаш, Авырал-Камгалал дилээр бооп турар. Будданың шынарлары дээрге Будданың дөрт мага- боду-дур. Будданың дөрт мага-бодун билип аптар болза, Үш Эртинеге хамаарыштыр Авырал-Камгалал тыптып кээр.

“Будда дээрге чүл?”, “Будда дээрге кымыл?” деп айтырыгларга харыы тыптып келир.

Шажынчы кижиге бир-ле дугаар херек ужур-утказы ында бооп турар. Ону билип албайн чыткаш, Үш Эртинеге тейлээр деп чүве берге.

Шажын өөренип чоруур кижи, ылаңгыя Махаянаның Үш Эртиненизиниң Авырал-Камгалалын дилеп турар кижи: “Ал-бодумга Үш Эртинени боттандырар дээш Үш Эртинеден Авырал-Камгалал дилеп тейлеп тур мен” деп тургаш, Будданың мага-бодунуң дөрт шынарын билип албаан шаанда, Будданың мага-бодунуң дөрт шынарын меңээ төрүттүнүп келзин деп Авырал-Камгалал дилээри болдунмас. Ону билип алгаш, Авырал-Камгалалды дилээр бооп турар. Билип алгаш:

“Будданың бойдузу болгаш Будданың мерген угааны, Будданың үндезин мага-боду болгаш амылыг-амытаннарга дузалажып турар Будданың хуулган мага-бодун ал-бодумга боттандырып алыр дээш, шак ооң чылдагаанын болдуруп, чылдагааны болур Үш Эртинеден Авырал-Камгалалды дилеп тейлеп тур мен” деп тейлээр.

Үш Эртинеге хамаарыштыр ийи хевир бар:

1. 1. Түңнел Үш Эртине; 

   2. Чылдагаан Үш Эртине. 

Бо ийи хевирни билип алгаш, Түңнел Үш Эртинени бодувуска төрүттүндүрүп алыр дээш, (даштыкы) Чылда- гаан Үш Эртинеден авырал-камгалалды дилээр бис.

Ынчалдыр тейлээриниң утказы мындыг. Шынап-ла, шажынның үндезин билиглерин билип алыры – эң-не бир дугаар сорулгавыс ол болганда, сорулгавыс билбейн чыткаш, сорулга дээш канчап тейлээрил? Чүү дээш тейлээр, билдинмес болур.

Ынчангаш Будданың дөрт мага-бодун билип алырының ажык-дузазы ол.

Будданың бойдузунга хамаарыштыр Майтреяның “Уттаратантра” деп номунда бижип турар.

Майтрея, бир-ле дугаарында мында чүнү тайылбырлап турарыл? Чүге бо номунда сес дугаарынга салып кааныл?

• 1-ги эгеде бүгүдени билир угаанны тайылбырлаан.

• 2-ги эгеде орукту билир угаанны тайылбырлап турар.

• 3-кү эге үндезин билиглер дугайында.

• 4-кү эгеде Үш Оруктуң 173 бүдээлиниң дугайында тайылбырлап турар.

• 5-ки эгеде 173 бүдээлдиң дээди деңнелин (шыпшык бажын) чугаалап турар.

• 6-гы эгеде эгезинден эгелээш төнчүзүнге чедир, чурум ёзугаар Үш Оруктуң 173 хевириниң бүдээлиниң оруун тайылбырлап турар.

• 7-ги эгеде Үш Оруктуң 173 хевирин карак-чивеш аразында бүдээлдептер орукту тайылбырлап турар.

• 8-ки эгеде ол оруктуң түңнелинде Дхармакая деп Будданың угааны төрүттүнүп келирин бижээн.

Намчен – бүгүдени билир угаан. Ону тодарадып турар чылдагааннар 10 хевирлиг. А Орукту билир угаанны тодарадып турар хевир – 11, дараазында – 9, ынчалдыр чорза-чорза каттыштырып кээрге – 70 апаар.

Сес орукту тодарадып турар 70 утканы ында киирип турар. Үш оруктуң 173 хевирин бүдээлдээн түңнелинде Будданың дхармакая бойдузу тыптып келириниң дугайында тайылбырлап турар. Таптыг боданыр болзуңарза – билдингир, Будданың дхармакая бойдузу бүдээлден тыптып келир болгай.

Чамдык номнарда колдуунда сайгарылга хевиринде тайылбырлаан. Сайгарылга хевирде 3 хевирде боор:

• Бир дугаары, өскениң үзел-бодалын сойгалаары;

• Ийи дугаары, бодунуң үзел-бодалын салыры;

• Үш дугаары, бодунуң үзел-бодалынга хамаарышкан чигзиниглерни адырары.

Бир дугаары. Будда деңнелинге канчалдыр чедер?

Өскениң үзел-бодалы-биле чугаалап турар. Будда деңнелинге чаазы-биле чедерде, кандыг мага-ботка Будда деңнелинге чедер?

Чамдык номнарда, күзелдер болгаш хевирлер оранының мага-бодунга Будда деңнелин чаазы-биле чеде бээр деп бижип турар. Чаазы биле чеде бээр дээрге, будда деңнели чаа төрүттүнүп турар үеде, Чаазы-биле дээрге – чеде бээр дээн уткалыг. Мону “Лаңгар Шегпа” деп турар судурда бижип турар, Шри-Ланкага берген судур-дур. Ында, күзелдер ораны болгаш хевирлер оранынга Будда деңнели четтинмес дээн.

“Огмин оранынга күзел-хандыкшылың адыргаш, сен Будда деңнели чедер сен” дээн одуруг бар. Ол одуругнуң утказы чиде бээр ышкажыл. Бир эвес силер ынча дээр болзуңарза, күзелдер оранынга Будда байдалы чеде бээр деп турар болзуңарза –утказы чиде бээр ышкажыл.

Күзелдер ораны болгаш хевирлер оранының мага-бодунга Будда деңнели чеде бээр дээр болзуңарза, номнуң утказы чок апаар дээш айтырыг салган. Чүге ынча деп турарыл, утказы чүнү чугаалап тураыл дээрге билир силер: төөгүде Будда каяа Будда деңнели четкен? Бодхгаяга, а Бодхгая күзелдер оранынга хамааржыр. Силерниң бодап турарыңар ышкаш эвес апаар эвес-тир бе? Күзелдер оранынга Будда байдалы четкен кылдыр бистер бүзүреп чоруур бис.

Шынап-ла, Бодхгаяга Будда деңнели четкен чүве дээрге, аңаа Будда деңнели четпээн. Каяа Будда деңнели четкен? Огмин деп хевирлер оранынга Будда деңнели четкеш, дээди хуулганын бо ораннарже чорудупкан. Ол дээди хуулганы бо оран кырынга Будда деңнели четкен хевирни көргүскен дээрден башка, күзелдер оранынга Будда деңнели чедер деп чүүл болдунмас. “Лаңгар Шегпа” деп судурда ынчалдыр бижээн, бо судур Махаянаның судурунга хамааржыр.

Тхереваданың болгаш Хинаянаның судурларында бо чер кырынга Будда деңнели четкен кылдыр чугаалап турар, ынчангаш карышкактар тыптып келир. Ылап шын кайда чүвел дээр болза – “Лаңгар Шегпа” деп судурда бооп турар, аңаа бүзүрээр ужурлуг бис. Шупту Буддалар Огмин оранынга Будда деңнели четпейн, күзелдер оранынга келгеш Будда деңнели четпес деп турар.

Ол судур чүнү шынзыдып турар дээрге, Будда деңнели күзелдер болгаш хевирлер оранынга четтинмес деп чүвени чугаалап турар, ынчангаш ол судурга даянып турар бис. Үндезин судурлар, ёзулуг шын даяныптар номнар билии Махаяананың бо судурларынга даянган. 2500-2600 чыл бурунгаар Будда мындыг черге деңнел четкен деп чугаалаары шын эвес болур.

Мындыг айтырыг база салып турар маңаа хамаарыштыр: Будда деңнели чедер деп турар амылыг амытан болурга-ла, Огмин оранында амылыг амытан мага-боттуг болуру албан бе?

Ийе, чүге дээрге, үстүнде чугаалап турары-биле, Будда деңнели чеде берген амытанның 2-3 дугаар секундазының мурнунда Огмин оранының мага-бодунда турар болур. Ынчалдыр судурларда шынзыдып турар. Өөреникчилериниң үүле-кармазының аайы-биле Будда деңнели чедер деп турар амытан койгун овур-хевиринде хуулган мага-боду болгаш, норбу эртине даш хевиринде хуулган мага-боду болгаш, ыяш-даш овурунда хууулган мага-боду (чүзүн-баазын мага- боттары) – Огмин оранының амытанының мага-боду болур бе? Ийе, дээр болза, койгун кылдыр хуулуп алган Будданың мага-боду, ыяш-даш кылдыр хуулуп алган Будданың хуулган мага-боттары - Огмин оранының мага-боду болур бе? Чок, канчап-даа болбас.

Номнарда сайгарылгалар колдуунда мындыг болур-дур ийин. Ындыг болза – кандыг оранның мага-боду чүвел?

Будда деңнели чедер бетинде койгун, ыяш-даш кылдыр хуулуп алган мага-боттары, үш оранның кандыг оранының мага-боду болурул? Күзелдер оранынга хамааржыр бе, азы хевирлер болгаш хевир чок ораннарга хамааржыр бе? Үш оранның кайызының мага-бодунга хамааржырыл? Кандыг- даа оранның мага-бодунга хамаарышпас деп, харыыны Күнчү Ринпоче берген.

Койгун үш оранның кайызынга-даа хамаарышпас болуп турар. Күзелдер оранының амылыг амытанының мага- бодунга хамааржы бээр болза, оларның хандыкшылы бар апаар бооп турар. Ынчангаш аңаа хамаарышпас деп турар, чүге дээрге ол хуулган-дыр.

“Хуулуп алган” деп чугаалап турар үезинде, колдуунда Бодхисаттваның мага-боду болур болгай, Будданың бетин- де Бодхисаттва болгай, ынчангаш Бодхисаттваның хуулуп алган мага-боттары апаар. Будда деңнели чедер деп турар Бодхисаттваның хуулуп алган мага-боттары Будда болбас болгай, үш оранның кайызынга-даа хамаарышпас бооп турар. Будданың Лоңку деп (самбхогакая) деп турар мага- бодун Лоң чу зиби ку деп чугаалаар. Ол дээрге Махаяананың Өөредиин долузу-биле төндүр боттандырыпкан мага-бот дээн. Лоңку - хуулганнардан ылгалы – Будданың чиңгине мага-бодунга хамааржыр болуп турар.

“Будда деңнели” дээрге “бүгүдени билир угаан”, а бүгүдени билир угаан дээрге – “ийи алыс шынны чаңгыс үеде дорт өттүр билипкен (көрүпкен) угаан.” Ийи алыс шынны чаңгыс үеде билиптери болдунмас, ынчангаш “дорту-биле билипкен” дээрге Будданың Угааны апаар. Хамаарылгалыг алыс шын болгаш дээди алыс шынны чаңгыс үеде өттүр дорт көрүпкен угаанны “Будданың Угааны” дээр.

Дорт көөр угаан-биле чаңгыс үеде билип алыры болдунмас, ынчангаш дорт өттүр көөр угаанны Будданың Угааны деп турар утказы ында.

Өске номнарда Будданың угаанынга хамаарыштыр чугаалап турар үеде, өртемчейде болуп турар бүгү чүвени карак-чивеш аразында билип турар угаанны Будданың угааны деп база чугаалап турар.

Холунга кюрура деп турар чимисти салып алгаш, ооң бүгү хевирин тода көөрү ышкаш, Бурган Башкы база ол чимисти холунда салып алган ышкаш, өртемчейде болуп турар бүгү-ле чүүлдү дорт көрүп турар. Ынчангаш “дорт көрүп турар угаан” дээр утказы ындыг. Будданың угаанынга хамаарыштырып турар үеде төнчү билиг кылдыр албан салыры херек. Өртемчейде бүгү-ле чүүлдү төндүр билипкен угаанны Будданың Угааны деп чугаалаар. Канчалдыр төндүр билиптер чүвел дээрге, Хамаарылгалыг болгаш Дээди Алыс Шынны чаңгыс үеде билипкен угаанны “төндүр билипкен угаан” дээр.

Чаңгыс үеде дорт билиптерге, ынчан төндүр билипкен деп чугаалаар. Ол Бодхисаттвага болдунмас, чүгле Буддага болдунар.

Ону тайылбырлавас болза, Үш Эртинеге сүзүк-бүзүрел канчап төрүттүнүп келир? Кымга бүзүрээр? Чүге бүзүрээр? Өртемчейде болуп турар бүгү чүвени дорт төндүр билиптери болдунар чүве бе?

Бөдүүн кижиниң угаанынга азы “мен”-ниң өөредии-биле көөр чүве болза, бүгү чүвени өттүр билиптери болдунмас. Чүге дээрге кижи уттуп алыр болуп турар, угаанның хемчээли тургузуп турар. Шажында угаанның хемчээли чок, ону дуглап турар хөлегелер, шаптараазыннар бар деп турар.

Хөлегелер ийи хевирлиг:

1. 1. Угаан хириниң хөлегези.

   2. Билигни билиптериниң хөлегези. 

Оларны чүгле Дээди Алыс Шынның дузазы-биле арыглаар. Дээди Алыс Шынны билгеш, төнчүзүнде Дээди Алыс Шын болгаш Хамаарылгалыг Алыс Шынны ээлчээ ёзугаар будээлдеп боттандыргаш адырар.

Канчалдыр, кажан адырыптар чүвел? Чаңгыс үеде билиптерге адыртына бээр деп, утказы мындыг.

Хуулган мага-бот деп чугаалап турда, колдуунда бо сөстер Будданың судурларынга хамааржыр, оларга даянып турар.

Чижеглей, Будда каяа будда деңнели четкенил дээрге, бис Бодхаяга дээр бис. Бодхгая дээрге күзелдер (кижилер) ораны апаар. Ынчаар билип аптар болза, карышкактар тургустунуп келир эвес-дир бе?

Ынчап кээр чүве болза, ол ам Лаңгар Шегпа деп судурда, күзелдер болгаш хевир чок ораннарга будда деңнели четтинмес, чүгле хевирлер оранында 17 оранның иштининден Омин деп турар оранга Будда деңнели четтинер деп сөстү Будда чугаалап каан.

Бир эвес аңаа даяныр болза, өске черге Будда деңнели чедери болдунмас апаар. Будда деңнели чедер бетинде, бети дээрге бир-ийи дугаар секундазы азы беш минута бетинде, ол кижиниң мага-боду Огмин оранының мага- боду болуру албан бе? Ийе, ол кижиниң мага-боду Огмин оранының мага-боду болуру албан.

Бодхисаттваның 10 дугаар чери (бүдээл агымынче кире берген угаан) дээрге хоозун куруг шынар бүдээлинче долузу-биле сиңниге берген турар үези.

Шак ол үеде Бодхисаттваның 10 чериниң бир дугаар черин чедип аптарга, Бодхисаттва мага-бодун 100 катап хуулдуруптар. Ийи дугаар черинге 1 муң катап хуулдуруптар. Үш дугаар черинге – 100 муң, дөрт дугаар черинге – миллион, беш дугаар черинге 10 млн, алды дугаар черинге миллиард дээш көвүдеп-ле олурар. 10 дугаар черинге чедип келирге, сөглеттинмес, чугаалаары болдунмас кылдыр, бо чер кырында кайы хире доозун бар- дыр, ол хире катап хуулдургаш көвүдедиптер.

Хуулдуруп турар үезинде будда деңнели чедер деп турар үези дээрге Огмин оранынга төрүттүнүп келген үези болуп турар. Ол үеде боду бүдээлдеп-даа турар болза, амылыг амытаннарга дузалажыр дээш дыка хөй хевирлерин хуулдурупкан болур. Хуулдурупкан хевирлери кайы-даа оранга хамаарышпайн турар. Чижелээрге, кандыг-ла бир амылыг амытанга дузалажыр дээш койгун кылдыр хуулуп алган. Ол койгун күзелдер-даа оранынга хамаарышпас, хевирлер-даа, хевир чок-даа ораннарга хамаарышпас болуп турар, утказы мындыг. Ынчангаш ооң-биле кызыгаарлаттынмас дээри ол, судурну безин ынчалдыр сайгарып чоруй баар.

Махаянаның дыка хөй үндезин судур-номнарында чүнү шынзыдып турарыл? Күзелдер оранының кижи мага- бодунга Будда деңнели четкен деп үзел-бодал өске үзелдерде күштүг болуп турар. Махаянананың үндезин судур-номнарында ол үзел-бодалды шынга дүүшпес деп, Огмин оранынга Будда деңнели чедери албан деп шынзыдып турар. Огмин ораны дээрге бурганнар ораны-дыр.

“Оруктуң каасталгазы” деп номну Майтрея бижип каан деп турар бис. Майтрея ол номну бижээн бе? Бижээн дээр болза, Будда деңнелинге чедериниң 8 оруунга хамаарыштыр сес эгени бижээн болуп турар. Ол бижээни сес эге “Чадамба” судурун долу тайылбыры болуп турар. Майтрея “Чадамба” судурун долузу-биле тайылбырлап шыдаптар бе? Тайылбырлап шыдавас болуп турар.

Бир эвес тайылбырлап шыдаптар турган чүве болза, Майтрея Будда апаар турган. Судур-биле көөр болза, Майтрея Бодхисаттва, Будда эвес. 8 орук болгаш 70 утканы долузу-биле шиңгээткеш, ону бижээн.

Ылаңгыя сес дугаар эге, Будданың хевирлерин бижип шыдавас, Будданың сөстерин тайылбырлап шыдаар дээрден башка, Будданың сөстерин бижип шыдавас болуп турар. Бодунуң бодалдары-биле бижип шыдавас, ол чүгле Буддага болдунар. Чүге дээрге таарыштырып эгелээр болгай. Безин чадаарда, бедик деңнел четкен Бодхисаттвалар безин ону шыдавас болур, Бурган деңнелинче орукту чүгле Будда айтып шыдаар, өске кым-даа айтып шыдавас.

Дараазында, Будданың мага-боттарынга хамаарыштыр. Будданың свабхавивакая (бойдус) мага-боду дээрге Будданың сагыш-сеткилиниң алыс шынары азы Дөрт Алыс Шынның соксадыышкынның алыс-шынының долу хевири деп чугаалаар.

Дөрт алыс шын:

1. 1. хилинчек-човулаңның алыс шыны; 

   2. чылдагаанның алыс шыны; 

   3. соксадыышкынның алыс шыны; 

   4. оруктуң алыс шыны. 

Соксадыышкынның алыс шынын долузу-биле Будда чедип алган. Сагыш-сеткилиниң агымында хирлиг угаанны долузу-биле соксадыпкан. Ону чүү деп адаарыл дээрге, дөрт мага-бодунуң иштинден каяа хамааржыр чүвел дээрге, свабхавивакая бойдус мага-бодунга хамааржыр. Свабхавивакая-биле Дхармакая мага-бодунда Будда бодунуң херээн бүдүрүпкен, бодун долузу-биле аас- кежиктиг кылыпкан деп чугаалаар.

Самбхогакая биле Нирманакая мага-бодунда Будда – өскелерни долузу-биле аас-кежиктиг кылыптар шынары. Будданың дөрт шынарының иштинден эгезинде Свабхавивакая биле Дхармакая – бодунуң херээн долу-бүдүнү-биле боттандырыпкан, бодунуң угаан- медерелин чырыдыпкан. Угаанының чырыышкыны болгаш угаанның арыдыышкыны дээр. Угаанның чырыышкыны болгаш арыышкыны дээр. Арыйгланы берген шынары соксадыышкынның алыс шынынга хамааржыр.

Дхармакая – Будданың мерген угаанының долу, бүгүдени билипкен деңнели, долу деңнели. Ол чүл дээрге, бо ийи шынарын чүге хамаарыштырарыл дээрге бодун долузу- биле аас-кежиктиг кылыпкан мага-ботка хамаарыштырар.

Өске шынары кандыгыл дээрге, Махаяананың Өөредиин долузу-биле боттандырыпкан мага-бот – Самбхогакая. Ол дээрге, өскелерни долузу-биле аас-кежиктиг кылыптар мага-бот, номда бижип турары-биле алыр болза, ол мага- боттуң чанынга чүгле ыдыктыг деңнел четкен, бир дугаар деңнелге чеде берген Бодхисаттвалар турар бооп турар, Архаттар безин кирбейн турар. Ыдыктыг деңнел чеде берген Бодхисаттвалар Будданың Самбхогакая деп турар мага-бодунуң чанынга Өөредиг дыңнап, Огмин оранынга чедип кээр болуп турар. Өске бөдүүн амылыг амытаннар дыңнап шыдавас, болдунмас. Ыдыктыг Бодхисаттваларга дузалажып турар болуп турар.

Дээди хуулган мага-боду, Нирманакая – өртемчейниң янзы-бүрү хевирлеринге хуулуп көстүп келир мага-бот. Чер, даш дээш, безин дуган, бажың кылдыр хуулуп келир. Янзы-бүрү амылыг амытаннар кылдыр база хуулуп келир. Будданың дээди хуулган мага-боду дээрге, албан бо чер кырынга Канден оранындан чаларап бадар дээш, Будданың 12 буянныг үүлези бо чер кырынга келген, ону албан көргүскеш чоруур болуп турар.

Ону албан көргүзер мага-ботту Будданың Дээди Хуулган Мага-боду дээр. Чүге дээрге бо чер кырынга келгеш, Будда деңнелин чедерин көргүскеш, Дөрт Алыс Шынны өөреткеш, амылыг амытаннарга дузалашкаш, мөңге эвес чорукту көргүзер дээш бурганнап чоруй баар бооп турар.

Намдар-төөгүзүн көргүскеш чоруур бодун Дээди Хуулган Мага-бот деп чугаалаар. Самбхогакая болгаш нирманакая өскелерге долузу-биле аас-кежикти кылыптар мага-ботка хамааржыр.

Судурда бижип турары-биле, бодуң бодуңну сен чугаалап болур сен. Өске кижи өске кижиниң дугайында ол-бо деп чугаалап болбас, чүге дээрге буурай бээр.

Утказы: хүл адаанда көске дөмейлеп турар, көрбейн базыптар болза будун чиптер болгай. Ол ышкаш кижилерни ол-бо деп бактап болбас, ол кижи Будданың хуулгааны азы Бодхисаттва болуп болур, улуг нүгүл кылып алыр сен деп турар. Буурай бээр сен деп турар утказы мындыг, ынчангаш “улус бактава” деп турары ол.

Будданың бойдузунга хамаарыштыр, дорт очулдурарга Будданың бойдус мага-боду – свабхавивакая, очулдурарга, ңово ньи ку. “Бойдус” деп чугаалап тургаш, чылдагаан болгаш байдалдарга хамаарылга чок, бойдузундан бар, кылымал эвес, ала-чайгаар мага- бодун “Будданың бойдус мага-боду” деп чугаалаар.

Амылыг амытан бүрүзү сагыш-сеткилинден арыг деп турар болгай, ында сагыш-сеткили арыг деп чугаалап турар дээрге эгезинден, бойдузундан арыг деп турар. Ынчап кээрге, амылыг амытан бүрүзүнүң сагыш-сеткили бойдузундан арыг болганда, ол эгезинден арыг бойдузун чедип алган деп турар. Бойдус мага-боду деп турарывыс мындыг. Будданың сагыш-сеткилиниң арыгланы берген шынары деп база турар, арыгланы берген кезээ база деп турар. Ол ийи хевирге чарлып турар:

1. 1. Үндезин (эгези чок) бойдузунуң талазындан арыг бойдус мага-боду 

   2. Кезек када дуглап турар хирни арыглапкан бойдузундан мага-боду деп чугаалаар. Кезек када – термин-дир. 

Чижээнде мынчаар дөмейлеп турар: дээрни ак-кара булуттар дуглап турар, ындыг-даа болза, дээрниң бойдузу кезээде арыг.

1. • 1 дугаар хевири – дээрниң бойдузу кезээде арыг болуп турары. 

   • 2 дугаар хевири – дээрниң арыгланы берген шынары. 

Бойдузундан келген мага-боттуң шынары мөңге хевирге хамааржыр, карак–чивеш аразында өскерлип турар хевирге хамаарышпас. “Мөңге” дээрге “үеге чагыртпас” дээн, ынчангаш самбховокая – мөңге.

Будданың угаанының он күжү

1. Будда Бурганның буян болгаш нүгүлдү билгениниң Угаанының күжү.

Аас-кежик буянның черинде, нүгүлдүң черинде эвес.
Хилинчек-човулаң нүгүлдүң черинде, буянның черинде эвес.

Ону билипкенниң угаанының күжү. Будда Башкы бүгүдени көргеш чугаалаан:

Аас-кежик буяндан тыптып турары албан.
Хилинчек-човулаң нүгүлден тыптып келири албан.
Нүгүлден аас-кежик тыптып келири болдунмас.
Буяндан хилинчек-човулаң тыптып келири болдунмас.

Бүгүдени өттүр көрген Будда ону чугаалап шыдаар, өске кым-даа эвес. Бис Будданың чугаалап каан сөстеринге даяныр бис, Судурга даяныр. Сангха хамаан чок, бедик Бодхисаттвалар безин билип-даа турза, ону чугаалаар эргези чок.

Буян болгаш нүгүлге хамаарыштыр өттүр көөр угааны- биле Бурган Башкы үүле-карма дугайында өөредилгелерни берген.

Үүле-карманың дөрт хевири:

1. албан үүле; 

2. өзүп-көвүдээр үүле; 

3. кылбаан үүлезин эдилевези; 

4. кылган үүлезиниң читпези. 

Буян болгаш нүгүлдү билгениниң угаанының күжү бо.

2. Будда Бурганның үүле-карманың быжып келирин билгениниң Угаан күжү.

Бистиң кылып чоруур үүлевистиң, шупту кылдыныгларывыстың түңнелдери кажан, кайы үеде быжып келирин чугаалап шыдавас бис. Чогум чугаалап шыдаптар үүле бар, чижелээрге, номда бижиттинген беш тамы оранынга төрүттүндүрер үүлелер. Ооң кажан быжып келирин чүгле Бурган Башкы чугаалап шыдаар. Ынчангаш амылыг амытанның кылган үүлези кажан, кайы үеде быжып келирин билгениниң Угаанының күжү дээр.

Амылыг амытанга Өөредиг берип турарынга хамаа- рыштыр, Бурган Башкының ийи шынары бар:

1. Үүле-карманың янзы-бүрү хевирлерин өөредирде, үүле-карманы билгеш өөреткен. 

2. Үүле-карманың канчалдыр быжып келиринге хамаарыштыр билгениниң күжү-биле өөреткен. 

3. Бурган Башкы /Өөредиг бээрде/ амылыг амытан бүрүзүнүң янзы-бүрү бүзүрелдерин (билиглерин) билген Угаанының күжү.

“Бүзүрелдер” деп чугаалап турда, Будда амылыг амы- таннарга өөредиг бээрде, оларның угаан-деңнелиниң аайы-биле бээр, шын болганы-биле бербес, угаанының деңнелин көргеш бээр.

Будданың Угаанының бир шынары ол-дур. Амылыг амытаннарның угаан-деңнелиниң аайы-биле өөредир деп чүүлге хамаарыштыр шажында бо чаңчыл дыка күштүг, бүзүрел болгаш күзелдерин өөренип тургаш өөредир, күзевээнин өөретпес.

Бөдүүн амылыг амыттаннар Бурган Башкыны өттүнмес болза эки. Ону чүгле Бурган Башкы шыдаар, бөдүүн амы- таннар шыдавас, чыртаан эдер дээш чыртайтып каар. Бурган Башкының Өөредиин дам хирлендирип каап болур.

Кижи бүрүзүнге өөредиглерни деңге берип эгелээр болза – дүүшпес. Кижи бүрүзүнге өөредилгелерни деңге берип эгелээри дүүшпес чүүл-дүр. Судурда тайылбырлааны- биле тайылбырлап чоруур бис.

Бөдүүн амылыг амытаннар бистер, Бурган Башкының салгакчылары болганывыста, ном-судурда канчаар бижээнил, ынчаар тайылбырлап чорааны дээре. Судурда бижиттингени “амылыг амытанның “мен чогу”” деп билиг Бурган Башкының, буддизмниң үндезин көрүжү-дүр. Өске чүдүлгелерден ылгалып турар чүүлү ол.

“Хоозун-куруг шынар” дээн хевирлиг өөредилгени, “мен чок” кылдыр өөредиптер болза, амылыг амытан дыңнааш, алыс шындан ырай бээр, Будданың Өөредиинге бүзүревейн баар. Ындыг амылыг амытаннарга Бурган Башкының чугаалаан одуруу бар:

“Мага-бот дээрге чүък-дүр, Чүъктү чүктеп чоруур кижи – амытан-дыр”.

Утказы: мага-боттан хамаарылга чок “МЕН” бар деп чүүлдү чугаалаан.

Ону чугаалаан ужуру, үүле-карманы ол амытан боттан- дырбайн баарын оваарнып чугаалаан. “Мен” чок болза, экини-даа, багайны-даа кылырга, кылган нүгүлдеримниң артып калыр таңма-истери чок ышкажыл дээш, амылыг амытанның “мен” деп чүүлү артпайн баар болза, буян болгаш нүгүл деп чүүлдүң утказы чиде бээр. Буянны кылбайн баар болуп турар.

Ынчангаш ол амылыг амытанның байдалынга дүүштүр Бурган Башкы “Мен” бар кылдыр өөреткен, билдингир чижек мындыг болуп турар.

Судурда “ада-иезин чок кылыр” деп сөстер бар. Ындыг төөгү бар, Бимбисара хаанның оглу Архат деңнелдиг ачазын чок кылыптар, ийи дакпыр аар нүгүлдү кылган. Муңгарап- деңгереп турар үеде Бурган Башкы сагыш-сеткилин часкарар, оожуктурар сорулга-биле ол кижиге “ада-иезин чок кылыр” деп чугаалаан. Ол үеде ол амылыг амытанның деңнелин көрген бооп турар. Чогум чүнү чугаалаан? Ол сөстерниң артында кандыг утка барыл? Ада-ие – үүле- карма биле клешаны чок кылыр (өлүрер) дээн. Чугаалап турар утказы ындыг. Ынчангаш Будданың сөстерин дорт хүлээп болбас деп утказы мында, ол сөстерни чугаалааны амылыг амытанның деңнели ындыг болган.

4. Будданың амылыг амытанның янзы-бүрү мага- боттарын билгениниң Угаанының күжү.

Утказы: өртемчейде янзы-бүрү ораннар бар, Бурган Башкы Өөредиг бээрде, ол янзы-бүрү амытаннарның мага- бодунга, ол ораннарга дүүштүр билиг бээр.

5. Будданың /Өөредиг бээринге хамаарыштыр/ амылыг амытанның угаанының бедик болгаш чавызын билгениниң Угаанының күжү.

“Ваңпо” дээрге “угаан” кылдыр очулдурттунмас. Карак угааны, кулак угааны, думчук угааны дээш, сагыш-сеткилдиң алды угаанын чугаалап турар.

Мен бодаарымга, мында чүгле алды дугаар угаанны база чугаалап турар бооп болур. Ол угаанның иштинден мерген угааны бедик, ортумак болгаш чавызынга хамаа-рыштыр. Бедик угаанныг амытанга бедик өөредилгени бээр болуп турар, чавыс угаанныг амылыг амытанга – чавыс, ортумак угаанныг амытанга – ортумак өөредилгени бээр.

Чижелээрге, Хинаянаның Өөредиин дыңнап турган амылыг амытанның (шравактарның) угаанының чавызы деп чугаалаар. Пратьекабудданы – угаанының ортумаа, бодхисаттваны – угаанының бедии деп чугаалаар.

Ол болза Үш Орукка хамаарыштыр чугаалап турары ол. Бодхисаттвага чүгле Бодхисаттваның Өөредиин бээр, чүге дээрге угааны бедик болуп турар. Шравактарның Өөредии – Дөрт Алыс Шын, пратьекабуддаларның – Дөрт Алыс Шын, 12 сырый харылзаа. 12 сырый харылзааны боттандыргаш, Архат деңнели чедер кылдыр судурларда бижип турар.

Ынчангаш “Будданың Өөредиг бээринге хамаарыштыр амылыг амытанның угаанының бедик болгаш чавызын билгениниң Угаанының Күжү” дээр.

6. Будданың Оруктуң эгезинден эгелээш, Будданың Оруунга чедир өөредилгени канчалдыр айтып бээриниң билириниң (көргениниң) Угаанының күжү.

Утказы: бир-ле кижиниң үүле-кармазын, эрткен, келир, амгы үезин көргеш, бо үеден эгелээш, ынча-ынча чуртталгалар дургузунда канчап-канчап чорааш, чырыткы деңнелинге чеде бээриниң дугайында, ону айтып берип шыдаптар болуп турар.

Ол үеден эгелээш, бо үеге чедир будда деңнели чеде бээр деп көргениниң Угаанының Күжү дээр.

“Ламримде” бедик деңнелдиг амытан, ортумак деңнелдиг амытан болгаш чавыс деңнелдиг амытан; ооң кырындан Дөрт кезектиг Тантра, ооң кырындан Бедик Тантраны боттандырып тургаш, будда деңнели чедер деп бижип каан. Ынчалдыр айтып каан дээрден башка, чүгле Будда Бурган Башкы бөдүүн амылыг амытанга чуртталгадан чуртталгаже канчалдыр будда деңнели чеде бээринге хамаарыштыр Орукту шуптузун айтып берип шыдаптар, канчалдыр боттандырыптарын, айтып бээр, ынчангаш Будданың Оруктуң эгезинден эгелээш, Будданың Оруунга чедир өөредилгени канчалдыр айтып бээриниң билириниң (көргениниң) Угаанының күжү дээр.

7.Будданың даяанны билгениниң Угаанының күжү.

Медитация (даян) – бистиң, бөдүүн амылыгларның угааны янзы-бүрү чардыгыышкыннар, бөдүүн угааннар- ның агымында агып, иштинден, даштындан даап бодаан бодалдарывыста-ла чоруп турар бис. Бөдүүн бодалдарывыска (агып) чоруур болзувусса, угаанның кандыг-даа чажыттарын ажыдып шыдавас бис, олар бисти деңнелге чедирбес.

Канчалдыр-даа боданырывыска, даап бодаан бодалдар кылдыр артып каар, бир чүүлдү билип-даа алырывыска, дөмей-ле уттундура бээр. Сагыш-сеткилдиң, тускай илби- шиди дээн ышкаш бо чүүлдер канчалдыр-даа четтинмес.

Ону кижи чүгле угаанның даяан хевири-биле чедип алыр. “Даяан” дээрге “дхьяна” дээн сөс-түр. Билдингири-биле, номда дхьянаның дөрт хевири бар деп турар. “Дхьяна¹” дээрге “мөөң угаан” дээн. Чаңгыс черге угаанны мөөңнептерге, ынчан угаан оожургап келир. Оожургап келирге, янзы- бүрү хирлиг угааннар болгаш өске черлик², чалгаа угааннар чиде бээр. Олар чиде бээрге, кижи күзелдерниң көскү хевирлеринден адырлы бээрге, бир дугаар дхьянаны чеде бээр деп турар.

Дараазында ийи дугаар, үш дугаар, дөрт дугаар дхьяналарга чедир боттандырыптарга, ынчан угаанның тускай³ чуга хевирлеринге чедип келир.

Ынчаар бүдээлче шымнып кире бээрге, ынчан даянның (дхьянаның) дөрт хевири болгаш хевирлер оранының бир-ийи дугаар болгаш хевир чок оранның дөрт бүдээли каттышкаш, сес бүдээлче киргеш, бүдээлдеп турар үеде кижиниң угаанының янзы-бүрү хевирлери ажыттынып келир.

Ындыг-даа болза, Бодхисаттва деңнели чеде берген турар үеде бүдээлдерниң чүс-чүс, муң-муң⁴, сая-сая хевирлеринче бүдээлдеп кире бээр. Ооң хевирлери эңме- түң чок болуп турар. Угаанның чажыттары (эжиктери) ажыттынып кээр, ынчан дыка хөй билиглер ажыттынып келир. Бүдээлдиң (даяанның) янзы-бүрү хевирлерин билгениниң Угаан күжү дээр.

8. Будданың бүгү амылыг амытаннарның эрткен чуртталгаларын билгениниң Угаанының күжү.

Будда Бурган бүгү амылыг амытаннарның эрткен чуртталгаларын шуптузун билир, кандыг чораанын, канчалдыр төрүттүнүп чораанын.

9. Будданың амылыг амытаннарның кажан, канчалдыр өлүрүн, өлгеш каяа төрүттүнерин билгениниң Угаанының күжү.

”Кандыг оранга? Каяа?” деп айтырыгларга харыыларны ,Будда ышкаш ынчалдыр, Архаттар билбес. Архат деңнели чеде бээрге, октаргайда болуп турар бүгү чүвени билип олурар, октаргайдан октаргайже кызыгаар чок, Буддага четпес дээрден башка, дыка улуг бедик деңнелди чедип алган. Будданың деңнел-шыдалы Архаттың дыргак адаа хире болуп турар.

Архаттар биле Будданың ылгалының дугайында. Бурган Башкының өөреникчизи Маудгальяянага сагыл четтирер дээш кижи келген, ол кижиниң эрткен чуртталгаларынче⁵ Маудгальяяна көрүптерге, кенин сагыл четтирер буяны чок болган. Ол кижи чоруп бар чыдырда, Бурган Башкы билгеш, кыйгырыпкаш, ол кижиниң эрткен бир чуртталгазында ымыраа кылдыр төрүттүнүп келгеш, инек мыяанга чыпшынгаш, чаъс чаарга, субурганны үш катап долганыпкаш барган буяны-биле кенин сагыл четтирип шыдаарын айыткан.

Архаттар биле Будданың ылгалын мында чугалаап турар. Келир чуртталгага хамаарыштыр, Маудгальяяна авазының каяа төрүттүне бергенин көрүп шыдавайн, Бурган Башкыга кээрге, Херелдиг деп оранның тамы оранынга төрүттүне берген-дир дигген. Будданың Угааны кызыгаар чок. Архаттың кызыгаарлыын чугаалап турар.

10. Будданың хир-чам сагыш-сеткилден арыгланы бергенин билипкениниң Угаанының күжү.

Бурган Башкыда бодунда бар, Архаттарда база бар. Бурган Башкының бодунда бар дээрге, угаанының хир- чамы сагыш-сеткилинден арыгланы бергенин билипкеш, соксадыышкынның алыс шынын өөреткен болгай. Соксадыышкынның алыс шынын өөредирде, бо угааны- биле өөреткен болуп турар, билгени-биле. Архаттар база- ла хирлиг угаанының арыгланы бергенин көрүптер болуп турар. Ону көрүпкенин өттүр көөр угааны дээр.

Ынчангаш Будданың угаанының 10 күжүн, шынарларын бодап тургаш тейлээр болза дыка күштүг болур. Бүгүдени билир Будда кылдыр тейлээри чугула. Эртем берге-даа бол, сагыш-сеткилге ажыктыг, кызып өөренир болза – сайзыралга эки. Кызыдар, таңма артырар. Будданың Угаанының 10 күжүн дыңнааш шээжилээр, айтырыгларны сайгаржыр. Сайгарар, шээжилээр.

1. фывфывфывфыв
2. Фывфывфы фыв фыв фыв фыв фыв фыв фыв
3. Фы вфыв фыв фыв фы вфыв фыв фыв ыфв фыв фыв фы в
4. фывфывфы
5. фывфыв